a , b 15 ) باقى مانده است . كمبود نمونه‌هاى تاريخدار سبب مىشود كه اين عمارت را به صورت گروهى مورد بحث قرار دهيم . بحث درباره انواع آنها ، ميزان كاربرد و كارآئىشان ، حاميانى كه پول ساخت آنها را هزينه كرده‌اند ، شگردها و تمهيدات طرح‌افكنى و پلان آنها و آرمانهايى كه در ساخت آنها ملحوظ نظر بوده و مسأله تاريخگذاريشان ازجمله مسائلى هستند كه بررسى مفصل آنها را در دوره صفوى طلب مىكند . با تعيين يكى از « انواع » كاروانسراهاى دوره صفوى و زير ذره‌بين قرار دادن ويژگىهاى آن ، مىتوان از مجموعه كاروانسراهاى باقىمانده اين دوره نتايج مفيد و پربارى بيرون كشيد « 1 » . كاروانسراهاى نمونه در يك زمين باز ، ساخته مىشود و شكل ظاهرى آن مستطيل است با برجهاى مدور در كنج‌ها و زاويه‌ها و گاهى اين برجها در فواصلى از محيط ديوار آن نيز ساخته مىشود . ديوارهاى سه جانب آن ، تزيينى ندارد . در وسط نماى پيشين اصلى آن سردر قرار دارد اغلب با جناحها كه در زوايا حالت پخ پيدا مىكند كه هم‌سطح ولى گاهى فرورفته است . هنگامى كه كاوديوارهايى در اين نماى پيشين تعبيه مىشود ، احتمال دارد در آنها دكه و دكان هم برپا كنند . بعيد نيست براى بستن چهارپايان ميخ طويله‌هايى دراين ديوارها كوبيده شود . اگر كاروانسرا يك مدخل داشته باشد ، داراى مزايايى چون رفت‌وآمد آن و كنترل و امنيت كاروانسرا تأمين مىشود . بين سردر و حياط داخلى يك هشتى پهن طاقدار و اغلب دو طبقه ايجاد مىشود . اگر در كاروانسرا نياز به يك طبقه فوقانى پيش آيد بالاخانه‌اى برپا مىكنند كه نوعى اتاق خصوصى براى مهمانان متشخص برشمرده مىشود . حياط داخل به شكل مستطيل وسيع با چهار ايوان در يك آرايش چليپائى است . اتاقهاى كاروانسرا مركب از يك هشتى وسيع عمومى است كه به حجره‌هاى تنگ خوابگاه منتهى مىگردد و حجره‌ها در زواياى مستقيم با حياط كه به ايوانهاى آن مىپيوندد ، برديف قرار مىگيرند . اين اتاقها روبروى حياط بر روى سكوئى بلند برپا مىشوند كه چهارپايان موجود در حياط را بدان دسترسى نباشد و استراحتگاههاى مسافران از اين لحاظ مصونيت داشته باشد . گاهى هم ميخ طويله را به اين سكو مىكوبند . بين اتاقهاى مسافران و محيط ديوار آخورهاى لاينقطعى براى اصطبل حيوانات ساخته مىشود . دسترسى بدانها از راه حياط ممكن است . پلكانهايى با ديوارهاى نازك به طبقه دوم راه مىسپرد و از اين طبقه هم معمولا براى خواب و استراحت استفاده مىشود . در كاروانسراها انبارهاى متعددى مىسازند . تعدادى از كاروانسراها

--> ( 1 ) - در مورد مقدمه‌اى مفيد راجع‌به اين نوع عمارات نگاه كنيد به موللر ، صص 30 - 90 ، 63 - 53 و SPA ، صص 51 - 1245 .